उद्योगोपयोगी

व्यवसायात भागधारक नेमके कोण कोण असतात?

'स्मार्ट उद्योजक' मासिक (प्रिंट) वर्षभर आपल्या घरी मागण्यासाठी येथे क्लिक करा.

व्यवसाय ही व्यवहाराची एक बाजू आहे त्यामुळे आपल्या व्यवसायात कमीत कमी दोन किंवा त्यापेक्षा अधिक व्यक्ती किंवा संस्था असतात. ह्याच व्यक्ती किंवा संस्थेला भागधारक म्हणतात. व्यवसायातील भागधारक ह्याची व्याख्या म्हणजे व्यवसायावर परिणाम करणारी किंवा व्यवसायामुळे प्रभावित होणारी व्यक्ती किंवा संस्था.

आजपर्यंत आपण फक्त पार्टनर किंवा इन्व्हेस्टर ह्यांनाच भागधारक मानत आलोय. त्यामुळे इतर भागधारकांकडे आपण दुर्लक्ष करतो; पण हे सर्व भागधारक तितकेच महत्त्वाचे असतात. भागधारक हे नेमके कोण कोण असतात हे एका उदाहरणातून पाहू. समजा, माझा एक व्यवसाय आहे किराणा माल विक्रीचा. मग माझे भागधारक कोण कोण आहेत? जो कोणी व्यक्ती किंवा संस्था जी माझ्या व्यवसायावर परिणाम करते किंवा माझ्या व्यवसायामुळे प्रभावित होते, असे कोण कोण आहेत?


'स्मार्ट उद्योजक' डिजिटल मासिकाची आजीवन वर्गणी मिळवा फक्त ₹ १२३ मध्ये! सोबत आतापर्यंतचे सर्व अंकही मोफत मिळवा!

BOOK NOW: https://imojo.in/3x3a5zn


  1. मी स्वतः :- विक्री करणारा
  2. ग्राहक :- खरेदी करणार
  3. सप्लायर :- किराणा मालाचे पुरवठादार
  4. दुकानाचा परवाना देणारी संस्था
  5. बँक :- चालू खाते आणि आर्थिक व्यवहार करण्यासाठी,
  6. दुकानातील नोकरदार व्यक्ती
  7. गुंतवणूकदार अथवा भागीदार हे सर्व माझे भागधारक असतील.

ह्यापैकी कोणाहीकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही किंवा ह्यापैकी एकाही भागधारकाने माझ्या व्यवसायाकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. ह्या सर्व लोकांचे व्यवस्थापन कसे करावे.

असे वेगवेगळ्या व्यवसायांत वेगवेगळे भागधारक असतात.
1. भागधारकांची ओळख (Identification of Stakeholders) :

आपले भागधारक कोण आहेत यावर विचारमंथन करून प्रारंभ करा. भागधारकांसह माहिती सामाईक करणे महत्त्वाचे आहे; परंतु प्रथम आपल्या भागधारकांविषयी माहिती गोळा करणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. याचा एक भाग म्हणून, आपल्या कार्यामुळे प्रभावित झालेल्या सर्व लोकांचा विचार करा, ज्यांचा यावर प्रभाव आहे. आपण धोरणात्मक नियोजन प्रक्रिया सुरू करण्यापूर्वी आपल्या व्यावसायिक स्कॅनचा भाग म्हणून विविध भागधारक गट ओळखा. यशस्वी किंवा अयशस्वी निष्कर्षांत रस आहे त्यांची यादी तयार करा. प्रत्येक भागधारक गटाचा भाग म्हणून आपण ज्या व्यक्तीशी बोलणे आवश्यक आहे ते कोण आहेत हे ओळखा.

2. सहभाग आणि सहकार्य (Collaboration and Co-operation) :

आपल्याकडे आता आपल्या कार्यावर परिणाम झालेल्या लोकांची आणि संस्थांची यादी असू शकते. यापैकी काहींमध्ये ते कार्य अवरोधित करण्यास किंवा पुढे जाण्याची शक्ती असू शकते. ह्या सर्व भागधारकांचा सहभाग आणि कार्यशैली ह्याचे वर्गीकरण करा आणि त्याचे व्यवसायावर होणारे चांगले-वाईट परिणाम शोधा. आपल्याला ह्याच्याकडून कोणते सहकार्य हवे आहे आणि त्यांच्याशी संवाद साधण्याचा उत्तम मार्ग कोणता आहे? ह्या भागधारकांचे सहभाग, कार्य ह्याचे विश्‍लेषण करा आणि व्यवसायातील घडणार्‍या घटनांना कोण आणि कसे जबाबदार आहे याची मांडणी करा. ह्याकरिता आकृती क्र. 1 बघा.

आकृती क्र. 1

ह्याकरिता RACI पद्धत आपण वापरू शकतो. जबाबदार, कृती किंवा निर्णय समायोजित करणारे, सल्ला देणारे, ज्यांना माहिती देणे आवश्यक आहे असे.

  • R- Responsible (जबाबदार)
  • A- Accountable (कृती किंवा निर्णय समायोजित करणारे)
  • C- Consulted (सल्ला देणारे)
  • I:- Informed (ज्यांना माहिती देणे आवश्यक आहे असे)

मघाचेच उदाहरण बघू (आकृती क्र. 1)

3. प्रतिबद्धता आणि धोरणे (Engagement and strategy) :

भागधारकांना गुंतवून ठेवण्याचा आणि त्यांच्यावर प्रभाव पाडण्याचे लक्ष्य ठेवण्यापूर्वी, आपण ज्या लोकांसह कार्य करत आहात आणि जे लोक जीवन प्रकल्पाच्या संपूर्ण टप्प्यात अवलंबून राहतात त्या लोकांना समजून घेण्याची आवश्यकता आहे. आपल्या प्रोजेक्टबद्दल आपल्या प्रमुख भागधारकांना काय वाटते हे आपल्याला आता शोधण्याची आवश्यकता आहे. आपल्याला त्यांच्याशी संवाद कसा साधता येईल याविषयीदेखील आपल्याला कार्य करणे आवश्यक आहे.

4. भागधारक हाताळणी (Handling Stakeholder):

आपण आपल्या भागधारकांचा नकाशा काढू शकता आणि आपल्या कार्यावरील शक्ती आणि त्यातील त्यांच्या स्वारस्यानुसार त्यांचे वर्गीकरण करू शकता. हे वर्गीकरण भागधारकाची वृत्ती, हेतू, प्रभाव आणि व्यवसायातील मार्गदर्शन ह्यावर करावे. आकृती क्र. 2 बघा.

आकृती क्र. 2
  • ह्याचे फायदे : –

अ. – कार्य नियोजनाची चांगली समज. भागधारकांनाही चिंता आहे. त्यांना विचारा आणि ते आपल्या संभाव्य घटना किंवा परिस्थितीबद्दल सांगतील जे आपल्या प्रगतीत अडथळा आणू शकतात. इतर भागधारक प्रकल्प आणि त्यांच्या जबाबदार्‍या कशा प्रभावित करू शकतात हे समजावून सांगू शकतात.

ब. – प्रभावी प्रतिबद्धता भागधारकांच्या गरजा संघटनात्मक उद्दिष्टांमध्ये अनुवादित करण्यात मदत करते आणि प्रभावी धोरण विकासाचा आधार तयार करते. एकमत किंवा सामाईक प्रेरणाबिंदू शोधणे भागधारकांच्या गटास निर्णयापर्यंत पोहोचण्यास मदत करते आणि अर्थपूर्ण परिणामासाठी गुंतवणूक सुनिश्चित करते. जर आपण नेहमीप्रमाणे व्यवसायात भागीदारांची गुंतवणूक समाविष्ट केली आणि आपल्या भागधारकांकडे रणनीतिक भागीदार म्हणून पाहिले तर आपले पुढाकार आणि सहकार्य आपल्या सध्याच्या मंडळाच्या कार्यकाळानंतरही पुढे चालू ठेवण्याची अधिक शक्यता असेल.

आनंदी भागधारक

हे ई-बुक खरेदी करण्यासाठी जाहिरातीवर क्लिक करा.

क. – आपण सर्व भागधारकांना आनंदी बनविण्याची कोणतीही संधी? कदाचित नाही. तथापि, आपल्याकडे आपल्या प्रकल्पांमध्ये योग्य सहभाग असल्यास भागधारकांना आनंदी आणि समाधानी ठेवण्याची अधिक चांगली संधी आपल्याकडे आहे. आपल्या हितधारकांसाठी कमी ताणतणाव आपल्यासाठी प्रकल्प व्यवस्थापक म्हणून कमी तणावात अनुवादित करतो. अपेक्षांचे उत्तम व्यवस्थापन.

ड. – व्यक्ती, गट किंवा संघटना असा विश्वास ठेवतात की, भविष्यकाळात काही गोष्टी घडल्या जातील, त्या गोष्टी गॉसिप, श्रवणशक्ती आणि काही गोष्टींवर आधारित असतील. विजेते प्रकल्प व्यवस्थापक महागड्या खोट्या अपेक्षांपासून रक्षण करून भागधारकांच्या अपेक्षांना समजून घेऊन त्यास आकार देण्याचा प्रयत्न करतात.

अशा पद्धतीने भागधारकांचे वर्गीकरण केल्यास व्यवसाय नक्कीच सोपा होतो आणि भागीदारसुद्धा समाधानी राहतात; जे व्यवसाय वाढविण्यासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.

– मयूर देशपांडे
व्यवसाय विश्लेषक
7721005051


Free Newsletter on WhatsApp & Telegram

'स्मार्ट उद्योजक'चे उद्योजकता आणि व्यवसायविषयक लेख तसेच बातम्या मोफत मिळावा WhatsApp आणि टेलिग्रामवर. WhatsApp : https://bit.ly/2kAPLGD । टेलिग्राम : https://t.me/smartudyojakmedia

WhatsApp chat
error: Content is protected !!